Wiedza
Dlaczego tak bardzo boję się rozczarować innych?
Możesz wiedzieć, że masz prawo odmówić, wybrać inaczej albo zmienić zdanie. A jednak czasem wystarczy zawiedziony głos, dłuższa cisza albo chłodniejsze spojrzenie, żeby pojawiło się napięcie.
10 minut czytaniaaktualizacja
Wprowadzenie
Może trzeba było powiedzieć to inaczej. Może przesadziłaś albo przesadziłeś. Może lepiej się wycofać, zanim ta osoba naprawdę się odsunie.
W gabinecie często słyszę: „Lubię być miłą osobą.” „Nie chcę, żeby ktoś przeze mnie poczuł się źle.” „Jeśli ktoś jest ze mnie niezadowolony, długo o tym myślę.”
Nie zawsze chodzi jednak tylko o życzliwość. Pod spodem może być lęk, że cudze rozczarowanie oznacza ocenę, odrzucenie albo utratę bliskości.
Trudność nie zawsze polega na tym, że nie umiesz odmówić. Możesz postawić granicę, a potem przez wiele godzin zastanawiać się, czy należy ją wycofać.
W tym tekście przyglądam się temu, dlaczego tak trudno znieść cudze niezadowolenie, skąd bierze się potrzeba zadowalania innych i co dzieje się, gdy wybór zgodny z Tobą zaczyna być przeżywany jak zagrożenie dla relacji.
Dlaczego czyjeś rozczarowanie tak bardzo boli?
Rozczarować kogoś to nie spełnić jego oczekiwań. Nie zawsze oznacza to jednak, że zrobiliśmy coś złego. Możesz odmówić dodatkowego zadania. Nie pojechać na rodzinne spotkanie. Wybrać inny zawód, niż oczekiwali rodzice. Chcieć spędzić weekend inaczej niż bliska osoba. Zrezygnować z roli, która od dawna Cię męczy.
Druga osoba może poczuć zawód. Jej uczucie jest prawdziwe. Nie oznacza to jeszcze, że Twoja decyzja była niewłaściwa.
Dla części osób takie rozróżnienie jest bardzo trudne. Czyjeś rozczarowanie szybko zmienia się w pytania: „Skoro jest jej przykro, czy zrobiłam coś złego?” „Skoro się złości, może rzeczywiście przesadziłem?” „Może moje potrzeby nie są aż tak ważne?”
Wtedy zamiast dwóch doświadczeń, Twojego i drugiej osoby, zostaje tylko jedno: jej niezadowolenie, które trzeba jak najszybciej usunąć. Przestajesz sprawdzać, czy decyzja była zgodna z Tobą. Zaczynasz obserwować twarz, ton głosu i nastrój drugiego człowieka.
Trudność zaczyna się wtedy, gdy wybór zgodny z Tobą jest przeżywany jak zagrożenie dla relacji.
Kiedy życzliwość zmienia się w zadowalanie innych?
Nie ma nic złego w tym, że chcesz być życzliwą osobą. Możesz lubić pomagać, sprawiać innym przyjemność, pamiętać o ważnych datach i dbać o atmosferę. Troska o innych jest ważną częścią bliskości. Pytanie brzmi:
„Czy możesz czasem nie być miłą osobą w czyichś oczach i nadal czuć, że jesteś w porządku?”
Ktoś może uznać Cię za niemiłą osobę, ponieważ:
- nie oddzwonisz od razu,
- odmówisz przysługi,
- nie zgodzisz się z jego zdaniem,
- nie przejmiesz odpowiedzialności za jego problem,
- wybierzesz inaczej, niż oczekuje rodzina.
To, że ktoś odbiera Twoją decyzję jako niemiłą, nie mówi jeszcze całej prawdy o tej decyzji. Czasem komunikat „bądź miłą osobą” w praktyce oznacza: „Nie utrudniaj.” „Nie miej innych potrzeb.” „Nie stawiaj mnie w niewygodnej sytuacji.” „Zachowaj się tak, jak tego oczekuję.”
Dopóki życzliwość jest wyborem, może budować relacje. Kiedy staje się obowiązkiem, łatwo stracić z oczu siebie.
W internecie taki sposób funkcjonowania bywa nazywany people pleasing albo nadmiernym zadowalaniem innych. Nie jest to diagnoza. To popularne określenie wzorca, w którym cudze zadowolenie zaczyna organizować własne decyzje, a odmowa, różnica zdań lub niezależny wybór wywołują silny lęk.
W gabinecie ten sposób funkcjonowania bywa opisywany tak:
„Mam w sobie radar, który podpowiada mi, co zrobić, żeby inni byli zadowoleni. Żeby był spokój. Żeby było dobrze.”
Taki radar szybko wychwytuje zmianę tonu głosu, grymas, milczenie albo napięcie na czyjejś twarzy. Zanim zdążysz sprawdzić, czego sama lub sam chcesz, już wiesz, co powiedzieć albo zrobić, żeby druga osoba poczuła się lepiej.
Problem nie polega na tym, że dostrzegasz cudze emocje. Trudność zaczyna się wtedy, gdy automatycznie uznajesz, że to Ty masz je zmienić. Czasem nie próbujesz już tylko sprawić komuś przyjemności. Próbujesz upewnić się, że relacja nadal jest bezpieczna.
Skąd bierze się lęk przed zawiedzeniem innych?
Często zaczyna się wcześnie. Niektóre dzieci uczą się, że akceptacja jest związana ze spełnianiem oczekiwań. Są chwalone za to, że nie sprawiają problemów. Pomagają, dobrze się uczą i nie obciążają dorosłych swoimi emocjami. Wyczuwają, kiedy rodzic jest zmęczony albo zdenerwowany, i wiedzą, że właśnie wtedy lepiej o nic nie prosić. Czasem słyszą:
- „Tak bardzo mnie rozczarowujesz.”
- „Spodziewałam się po Tobie czegoś więcej.”
- „Po tym wszystkim, co dla Ciebie robimy.”
Nie zawsze potrzebne są słowa. Wystarczyć może wycofanie ciepła, dłuższa cisza, obrażanie się albo napięcie, które pojawia się w domu po sprzeciwie. Dziecko może wtedy połączyć dwa różne doświadczenia: niespełnienie czyjegoś oczekiwania i zagrożenie dla więzi.
W niektórych rodzinach, szczególnie tam, gdzie reakcje dorosłych były gwałtowne lub nieprzewidywalne, dopasowanie mogło rzeczywiście zwiększać poczucie bezpieczeństwa dziecka. Pomagało uniknąć złości, kary albo chłodu ze strony dorosłego.
Nie każda osoba, która boi się rozczarować innych, ma taką historię. Wspólny może być jednak wniosek wyniesiony z ważnych relacji:
„Żeby zachować bliskość, muszę być tym, kogo druga osoba potrzebuje.”
Potrzeba akceptacji sama w sobie nie jest problemem. Chcemy należeć, być ważni i czuć, że bliscy nas przyjmują. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy cudza aprobata staje się głównym źródłem informacji o własnej wartości.
Dobry nastrój drugiej osoby przynosi wtedy ulgę: „Wszystko jest w porządku. Nadal mnie lubi.” Jej niezadowolenie uruchamia natomiast niepokój: „Co teraz o mnie myśli?” „Jak to naprawić?” „Co zrobić, żeby znowu było dobrze?”
Rozczarowanie, krzywda czy odpowiedzialność za cudze emocje?
To ważne rozróżnienie. Czasem ktoś jest rozczarowany, ponieważ rzeczywiście nie dotrzymaliśmy ustalenia, potraktowaliśmy go niesprawiedliwie albo zignorowaliśmy jego granice. Wtedy warto przyjąć odpowiedzialność, przeprosić i, jeśli to możliwe, naprawić sytuację.
Nie każde rozczarowanie oznacza jednak krzywdę. Ktoś może być rozczarowany, ponieważ:
- masz inne zdanie,
- odmawiasz,
- zmieniasz decyzję,
- wybierasz własną drogę,
- nie chcesz kontynuować relacji,
- nie spełniasz wyobrażenia, które miał na Twój temat.
Czyjeś uczucie jest prawdziwe, ale nie zawsze jest dowodem Twojej winy. Nie odpowiadasz za to, żeby nikt nigdy nie poczuł przy Tobie smutku, złości ani zawodu.
Odpowiadasz natomiast za sposób, w jaki komunikujesz swoją decyzję. Za uczciwość, szacunek, dotrzymywanie ważnych zobowiązań i skutki własnego postępowania. Możesz potraktować cudze uczucia poważnie, nie przejmując jednocześnie całej odpowiedzialności za ich usunięcie.
Dojrzała relacja nie polega na tym, że nigdy się sobą nie rozczarowujemy. Polega między innymi na tym, że możemy przeżyć różnicę bez odbierania drugiej osobie prawa do własnej decyzji.
Dlaczego tak szybko przepraszasz i wycofujesz swoją decyzję?
„Przepraszam” potrafi pojawić się bardzo szybko. „Przepraszam, że przeszkadzam.” „Przepraszam, że pytam.” „Przepraszam, ale nie dam rady.” „Przepraszam, że masz przeze mnie gorszy nastrój.”
Czasem przeprosiny wyrażają realną odpowiedzialność i troskę. Czasem jednak służą przede wszystkim do rozładowania napięcia. Mają jak najszybciej przywrócić spokój, nawet jeśli nie wiadomo jeszcze, kto i za co odpowiada. Automatyczne przeprosiny mogą wtedy znaczyć:
„Proszę, nie złość się. Chcę, żeby między nami znowu było bezpiecznie.”
Podobnie działa wycofywanie decyzji. Możesz powiedzieć „nie”, a następnie wysłać długą wiadomość wyjaśniającą i łagodzącą odmowę. Możesz zdecydować zgodnie ze sobą, a potem nie potrafić cieszyć się tym wyborem, ponieważ ktoś ważny go nie akceptuje.
Tu nie chodzi wyłącznie o potrzebę bycia lubianą lub lubianym. Chodzi o pytanie:
„Czy potrafię pozostać przy sobie, kiedy ktoś ważny chciałby, żebym dokonała albo dokonał innego wyboru?”
Kiedy reakcję kierujesz przeciwko sobie
W Gestalcie retrofleksją nazywamy sytuację, w której zatrzymujesz własną reakcję i kierujesz ją przeciwko sobie.
Zamiast powiedzieć: „Nie zgadzam się”, zaczynasz podważać własną ocenę. Zamiast zauważyć, że ktoś oczekuje zbyt wiele, myślisz: „Znowu zawodzę.” Złość może zmienić się w napięcie, samokrytykę albo wielogodzinne analizowanie rozmowy.
Energia potrzebna do zaznaczenia własnego zdania nie znika. Zmienia tylko kierunek. Nie oznacza to, że każdą emocję trzeba od razu wyrażać. Chodzi o możliwość jej zauważenia i świadomego zdecydowania, co chcesz z nią zrobić.
Co tracisz, kiedy wszyscy mają być zadowoleni?
Zadowalanie innych może przez długi czas wyglądać jak życzliwość, troska i zaradność. Koszt staje się widoczny później.
Coraz trudniej rozpoznać, czego sama lub sam chcesz. Zgoda przychodzi szybciej niż pytanie o własne możliwości. Odpowiadasz „tak”, zanim zdążysz zauważyć zmęczenie, niechęć albo złość. Może pojawić się:
- ciągłe analizowanie reakcji innych,
- zmęczenie nadmierną dostępnością,
- żal, że inni nie zauważają Twojego wysiłku,
- złość, której trudno dać miejsce,
- poczucie, że bliscy nie znają Cię naprawdę.
Relacja również coś traci. Druga osoba poznaje przede wszystkim tę wersję Ciebie, która dopasowuje się do jej oczekiwań. Kiedy zgoda ma chronić przed odrzuceniem, bliskość może istnieć kosztem autentyczności.
To nie znaczy, że należy przestać brać pod uwagę innych. Chodzi raczej o możliwość zadania sobie pytania:
„Czy mówię »tak«, ponieważ naprawdę tego chcę, czy dlatego, że nie potrafię znieść czyjegoś »nie podoba mi się to«?”
Jak pracujemy z tym w terapii Gestalt?
Nie zaczynamy od nakazu: „Od dziś przestań przejmować się opinią innych.” Bliscy są ważni, a ich uczucia mogą mieć dla nas znaczenie. Celem terapii nie jest obojętność. Praca polega raczej na rozróżnianiu:
- co należy do Ciebie,
- co należy do drugiej osoby,
- za co rzeczywiście odpowiadasz,
- na co nie masz wpływu,
- czy ktoś został skrzywdzony,
- czy jedynie nie zostało spełnione jego oczekiwanie.
Przyglądamy się również temu, co dzieje się podczas samej terapii. Może zastanawiasz się, czy terapeutka nie jest Tobą rozczarowana. Może próbujesz udzielić „dobrej” odpowiedzi. Może szybko się zgadzasz, zanim sprawdzisz własne zdanie. Może łagodzisz każdą stanowczą wypowiedź uśmiechem albo przepraszasz za emocje, zanim pozwolisz sobie je poczuć.
Te drobne momenty pomagają zobaczyć mechanizm nie tylko jako historię z przeszłości, ale jako coś, co wydarza się właśnie teraz. W bezpiecznej relacji terapeutycznej można próbować:
- powiedzieć „nie zgadzam się”,
- pozostać przy innym zdaniu,
- nie przepraszać od razu,
- zauważyć napięcie i nie usuwać go natychmiast,
- pozwolić drugiej osobie przeżyć jej uczucia,
- sprawdzić, czy relacja rzeczywiście rozpada się z powodu różnicy.
Stopniowo można doświadczać, że bliskość nie musi oznaczać pełnej zgodności. Druga osoba może poczuć rozczarowanie, a Ty nie musisz automatycznie rezygnować z siebie.
Czy można przestać bać się, że kogoś zawiodę?
Prawdopodobnie nie da się przejść przez życie, nie rozczarowując nikogo. Każdy wybór coś otwiera i coś zamyka. Decyzja zgodna z Tobą może nie pasować do planów rodziny. Odmowa może utrudnić komuś korzystanie z Twojej stałej dostępności. Zmiana może zachwiać układem, w którym inni czuli się wygodnie.
Nie chodzi więc o osiągnięcie stanu, w którym cudze rozczarowanie przestaje mieć znaczenie. Chodzi o rozwijanie zdolności do zatrzymania się i sprawdzenia:
- Czy wydarzyło się coś krzywdzącego?
- Czy jedynie nie spełniam czyjegoś oczekiwania?
- Czy ta decyzja jest zgodna z moimi potrzebami i wartościami?
- Czy próbuję naprawić relację, czy tylko szybko usunąć własny lęk?
- Czy mogę pozwolić drugiej osobie mieć jej uczucia bez przejmowania za nie całej odpowiedzialności?
Z czasem można zobaczyć, że czyjś zawód jest trudnym doświadczeniem, ale nie zawsze katastrofą.
Kiedy nie zwlekać
Jeśli lęk i napięcie łączą się z poczuciem beznadziei albo pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie odkładaj szukania pomocy do planowanej wizyty. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112. Całodobowo i bezpłatnie działają Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym, telefon 800 70 2222, i Kryzysowy Telefon Zaufania 116 123.
Na koniec
Być może przez wiele lat bycie miłą osobą pomagało Ci zachować bliskość. Uniknąć konfliktu. Zdobyć uznanie. Uspokoić innych. Poczuć, że masz swoje miejsce.
Ale bliskość, która wymaga nieustannego spełniania oczekiwań, z czasem zaczyna kosztować coraz więcej. Dojrzała relacja nie oznacza, że nigdy się sobą nie rozczarujemy. Oznacza, że możemy przeżyć różnicę, nie odbierając sobie nawzajem prawa do własnych wyborów.
Czasem czyjeś rozczarowanie nie jest znakiem, że robisz coś złego. Jest znakiem, że przestajesz żyć wyłącznie według cudzych oczekiwań.
O autorce

Anna Wyganowska-Błażejewska
certyfikowana psychoterapeutka Gestalt, członkini PTPG
Absolwentka czteroletniej Szkoły Psychoterapii Gestalt w Warszawie. Pracę poddaje regularnej superwizji u certyfikowanych superwizorów w nurcie Gestalt oraz psychotraumatologii. Gabinet na Mokotowie w Warszawie, sesje także online.
Źródła
- Frederick Perls, Ralph Hefferline, Paul Goodman, „Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality”, Julian Press, Nowy Jork 1951: kontakt, granica kontaktu i retrofleksja.
- Erving i Miriam Polster, „Gestalt Therapy Integrated” (1973): sposoby przerywania kontaktu.
- Telefony pomocy: 112, Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym 800 70 2222 (centrumwsparcia.pl) i Kryzysowy Telefon Zaufania 116 123 (116sos.pl), oba całodobowo i bezpłatnie.
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ani diagnozy. Diagnozę stawia specjalista po rozmowie z osobą, która sama zgłasza się po pomoc.
Lęk przed zawiedzeniem innych może wynikać z przekonania, że akceptacja i bliskość zależą od spełniania cudzych oczekiwań. Rozczarowanie drugiej osoby jest wtedy przeżywane nie tylko jako nieprzyjemna reakcja, ale także jako zagrożenie dla relacji.
Cudze zadowolenie może dawać poczucie bezpieczeństwa i potwierdzać, że nadal jesteś lubiana lub lubiany. Trudność pojawia się wtedy, gdy reakcje innych stają się ważniejsze niż własna ocena sytuacji, potrzeby i możliwości.
People pleasing to popularne, niediagnostyczne określenie nadmiernego zadowalania innych. Opisuje sposób funkcjonowania, w którym potrzeba aprobaty, lęk przed konfliktem lub odrzuceniem prowadzą do częstego dopasowywania się kosztem własnych potrzeb.
Odpowiadasz za własne postępowanie, sposób komunikacji i dotrzymywanie ważnych zobowiązań. Nie możesz jednak zagwarantować, że inni nigdy nie poczują zawodu, smutku lub złości. Samo rozczarowanie drugiej osoby nie przesądza, że Twoja decyzja była niewłaściwa.
Pomaga zatrzymanie się przed automatyczną zgodą, sprawdzanie własnych potrzeb i odróżnianie realnej odpowiedzialności od potrzeby natychmiastowego poprawienia cudzego nastroju. W terapii można również przyjrzeć się temu, dlaczego różnica zdań uruchamia lęk o relację.
Napisz do mnie
Jeśli w tym tekście widzisz siebie
Nie musisz umieć tego nazwać ani przygotować opowieści. Wystarczy kilka słów o tym, co się dzieje. Odpisuję zwykle w ciągu 24 godzin. Możesz też od razu wybrać termin pierwszej konsultacji.
Pierwsza konsultacja
Nie musisz mieć pewności, żeby zacząć rozmowę.
Pierwsza konsultacja ma na celu wzajemne poznanie się. Stacjonarnie na Mokotowie albo online.