Ciągłe zmęczenie mimo snu. Kiedy bycie silną osobą zaczyna ciążyć

Jesień bywa momentem, w którym kończy się siła rozpędu po wakacjach. We wrześniu wracamy do pracy, organizujemy szkołę dzieci, zajęcia dodatkowe, dojazdy i rodzinne kalendarze. Trzeba ponownie zgrać potrzeby kilku osób i odnaleźć się w rytmie, który od rana do wieczora wypełniają kolejne zadania.

Przez pierwsze tygodnie można działać na mobilizacji. Jest dużo spraw, więc po prostu się je wykonuje. Dopiero po pewnym czasie organizm zaczyna pokazywać, ile kosztował ten powrót. Poranki są ciemniejsze, dni krótsze, a to, co we wrześniu udawało się unieść siłą rozpędu, w październiku zaczyna ciążyć.

Możesz mieć mniej cierpliwości. Trudniej się skupić. Coraz częściej marzysz o ciszy albo o tym, żeby przez chwilę nikt niczego od Ciebie nie chciał.

Nie każde jesienne zmęczenie oznacza, że dzieje się coś niepokojącego. Czasem organizm potrzebuje zwolnić po intensywnym początku roku szkolnego i zawodowego. Jeśli jednak odpoczynek nie pomaga, a brak sił utrzymuje się lub narasta, lepiej nie tłumaczyć wszystkiego pogodą.

Jesień nie zawsze jest przyczyną. Czasem tylko pozwala wyraźniej poczuć zmęczenie, które było w nas już wcześniej.

Zmęczenie jest objawem, który może towarzyszyć wielu różnym stanom i chorobom. Może mieć związek między innymi z niedokrwistością, chorobami tarczycy, zaburzeniami snu (na przykład bezdechem), chorobami metabolicznymi, infekcjami, innymi chorobami przewlekłymi albo działaniem niektórych leków. Zacznij od wizyty u lekarza, jeśli zmęczenie:

• utrzymuje się od kilku tygodni,
• pojawiło się bez wyraźnej przyczyny,
• nasila się mimo odpoczynku,
• wyraźnie utrudnia pracę lub codzienne życie,
• przychodzi razem z innymi niepokojącymi objawami.

Dopiero potem warto szukać przyczyn w psychice.

Zmęczenie bywa też jednym z objawów depresji. Jeśli razem z nim przez dłuższy czas utrzymuje się obniżony nastrój, nic nie cieszy, zmienił się sen lub apetyt, a zwykłe czynności wymagają ogromnego wysiłku, skonsultuj się z lekarzem albo specjalistą zdrowia psychicznego. O różnicach między wypaleniem a depresją piszę w tekście „Wypalenie czy depresja?”.

Potoczne „chroniczne zmęczenie” to nie to samo co zespół przewlekłego zmęczenia (w literaturze ME/CFS). To odrębna choroba, którą rozpoznaje lekarz po wykluczeniu innych przyczyn. Charakterystyczne bywa dla niej wyraźne pogorszenie samopoczucia po nawet niewielkim wysiłku fizycznym lub psychicznym.

Ten tekst dotyczy przede wszystkim innego doświadczenia: zmęczenia osób, które od dawna żyją w napięciu, stale biorą na siebie odpowiedzialność i odkładają siebie na później.

Jest rodzaj zmęczenia, którego nie widać w wynikach badań. Pojawia się u osób, które od lat są „tymi silnymi”: w pracy, w rodzinie, w związku i wśród przyjaciół. To one pamiętają, organizują, uspokajają i przejmują odpowiedzialność, kiedy inni się wycofują.

Nie zawsze wyglądają na zmęczone. Często dobrze funkcjonują, odnoszą sukcesy i wywiązują się ze swoich zobowiązań, więc z zewnątrz można pomyśleć, że świetnie sobie radzą. W środku coraz częściej pojawia się jednak myśl: „Nie mam już siły, ale nie mogę się zatrzymać”. Siła, która kiedyś pomagała przetrwać, z czasem zaczyna ciążyć. Najczęściej dotyczy to osób, które:

• Dźwigają więcej, niż do nich należyPodejmują kolejne zadania, bo tak było zawsze. Kiedy ktoś czegoś nie zrobi, automatycznie wchodzą na jego miejsce.
• Rzadko proszą o pomocŁatwiej im zrobić coś samodzielnie, niż poprosić i czekać. Pomaganie innym przychodzi naturalnie, przyjmowanie pomocy wywołuje napięcie.
• Odpoczywają z poczuciem winyWolny czas wydaje się czymś, na co trzeba najpierw zasłużyć. Nawet podczas odpoczynku w głowie trwa podsumowywanie zaległości.
• Nie pokazują, jak bardzo jest im trudnoInni widzą zaradność i siłę. Nie zawsze dostrzegają koszt, który się za nimi kryje.
• Funkcjonują z obowiązkuWykonują zadania i realizują kolejne cele, ale coraz rzadziej czują satysfakcję. Po skończonej pracy nie przychodzi radość, tylko ulga, że można przejść do następnego punktu.

W Gestalcie taki sposób radzenia sobie nazywamy retrofleksją. To zawracanie energii do środka: zamiast poprosić o pomoc, próbujesz dać ją sobie w pojedynkę, a zamiast powiedzieć, że coś Cię złości, zaciskasz zęby. Z zewnątrz wygląda to na siłę. Od środka kosztuje bardzo dużo, bo ciało przez cały czas coś powstrzymuje.

Rzadko ktoś świadomie wybiera rolę osoby, która zawsze musi być silna. Częściej uczy się jej wcześnie: w domu, w którym trzeba było szybko dorosnąć, nie sprawiać kłopotu, opiekować się rodzeństwem albo wyczuwać nastroje dorosłych. Dziecko może wtedy zauważyć, że jest bezpieczniej, kiedy:

• nie pokazuje własnych potrzeb,
• szybko rozpoznaje potrzeby innych,
• dobrze się zachowuje,
• nie popełnia błędów,
• nie prosi o zbyt wiele,
• nie dokłada dorosłym swoich problemów.

Taki sposób funkcjonowania mógł kiedyś naprawdę pomagać. Później zostaje przeniesiony do dorosłego życia. Odpoczynek budzi wtedy poczucie winy, proszenie o pomoc staje się trudne, odmowa wywołuje napięcie, a cudze niezadowolenie jest przeżywane jak dowód własnej porażki.

W Gestalcie takie przejęte zasady nazywamy introjektami: „muszę dawać radę”, „nie wolno się skarżyć”, „na odpoczynek trzeba zasłużyć”. Brzmią jak własne przekonania, chociaż zostały przyjęte dawno, bez sprawdzania, czy pasują do dorosłego życia.

Na sesjach często wracają dwa pytania: kiedy ostatni raz ktoś zaopiekował się Tobą? I drugie: ile dajesz, a ile pozwalasz sobie przyjmować? U wielu osób ten bilans od dawna jest przechylony w jedną stronę.

To nie jest kolejny plan naprawy siebie. Na początek możesz przez kilka dni obserwować, w jakich sytuacjach tracisz najwięcej energii. Zwróć uwagę:

• przy kim Twoje ciało najbardziej się napina,
• po jakich rozmowach czujesz się szczególnie wyczerpana lub wyczerpany,
• na co zgadzasz się wbrew sobie,
• czy odpoczywasz, zanim zabraknie Ci sił, czy dopiero wtedy, gdy nie możesz działać dalej,
• jak reagujesz, kiedy ktoś proponuje Ci pomoc,
• czy umiesz zostawić coś zrobione „wystarczająco dobrze”,
• które obowiązki przejmujesz, chociaż nikt Cię o to nie prosił.

Możesz też dokończyć trzy zdania: „Najbardziej męczy mnie…”, „Najtrudniej jest mi poprosić o…” i „Gdybym nie musiała lub nie musiał stale dawać rady, mogłabym lub mógłbym…”.

Nie musisz od razu niczego zmieniać. Pierwszym krokiem jest zauważenie, ile energii kosztuje Cię dotychczasowy sposób życia.