Syndrom oszusta: dlaczego kolejne sukcesy go nie uciszają

• Sukces przypisywany szczęściuDobry wynik to „trafił się łatwy projekt”, „mieli dobry dzień”, „nie było innych kandydatów”. Porażka za to zawsze mówi coś o Tobie.
• Strach przed zdemaskowaniemKażde nowe zadanie, wystąpienie albo ocena roczna budzą lęk, że teraz wszyscy zobaczą, jak jest naprawdę.
• Nadmierne przygotowanie albo odkładanieJedni przygotowują się trzy razy dłużej niż potrzeba. Inni odkładają zadanie do ostatniej chwili, a potem pracują w panice.
• Pochwała, która nie docieraKomplement wywołuje zakłopotanie, czasem podejrzliwość. Łatwiej go zbagatelizować niż przyjąć.

Na zewnątrz tego zwykle nie widać. Osoby z syndromem oszusta często uchodzą za wyjątkowo sumienne i skromne. Płacą za to po cichu: zmęczeniem, napięciem przed każdym ważnym dniem i poczuciem, że nie mogą sobie pozwolić na odpoczynek.

Nie ma jednej przyczyny. W gabinecie często słyszę o domach, w których miłość i uwagę dostawało się za wyniki, albo o rodzinach, w których jedno z dzieci było „tym zdolnym”, a drugie „tym pracowitym”. Bywa też, że ktoś jako pierwszy w rodzinie skończył studia albo jako jedyna kobieta w zarządzie czy najmłodsza osoba w zespole czuje, że musi udowadniać więcej niż inni.

Badacze zwracają uwagę, że to poczucie nie bierze się wyłącznie z wnętrza człowieka i że podsyca je także otoczenie, zwłaszcza u osób, które są w swoim środowisku w mniejszości. Sprzyjać mu może też miejsce pracy, w którym kryteria oceny są niejasne, a błędy spotykają się z zawstydzaniem.

Niektóre osoby dorastają bardzo wcześnie. Uczą się być odpowiedzialne, nie sprawiać problemów, przewidywać potrzeby innych i dawać radę. Z zewnątrz wyglądają na wyjątkowo samodzielne. W środku często noszą to samo poczucie niewystarczalności, które pojawiło się wiele lat wcześniej. Można mieć czterdzieści, pięćdziesiąt czy sześćdziesiąt lat i nadal reagować z miejsca, które nigdy nie zostało naprawdę zaopiekowane.

Te historie nie są wyrokiem ani okazją do szukania winnych. Pomagają zrozumieć, skąd wziął się wewnętrzny głos, który mówi „to za mało” nawet wtedy, gdy wszyscy wokół widzą, że to dużo.

Nie przekonuję nikogo, że jest kompetentny. Takie zapewnienia zwykle odbijają się od ściany, bo trafiają w to samo miejsce co pochwały szefa. Zamiast tego przyglądamy się temu, co dzieje się w Tobie, kiedy mówisz o swoim sukcesie: gdzie pojawia się napięcie, jakie zdanie przychodzi od razu, czyj głos słychać w tym zdaniu.

W Gestalcie dużo uwagi poświęcamy przekonaniom, które przejęło się kiedyś od innych i które brzmią jak własne. „Jeśli nie będę bez zarzutu, ktoś mnie odrzuci” albo „nie wolno się chwalić” to typowe przykłady. Kiedy je zauważysz, możesz zdecydować, które chcesz zachować, a które przestały Ci służyć.

Przyglądamy się też częściom, które pomagały przetrwać: perfekcjonizmowi, który miał chronić przed odrzuceniem, i nadodpowiedzialności, która miała dawać poczucie bezpieczeństwa. To, co dziś wygląda na wadę albo słabość, często okazuje się dawną strategią przetrwania. Kiedy można ją tak zobaczyć, w miejsce ciągłego oceniania często pojawia się więcej ciekawości i łagodności wobec siebie.

Jeśli rozpoznajesz u siebie ten mechanizm, nie musisz od razu niczego w sobie naprawiać. Często bardziej pomaga zobaczyć, że nigdy nie było w Tobie nic zepsutego. Była potrzeba czasu, uwagi i miejsca, żeby stać się dla siebie tym, czego kiedyś zabrakło.

Dorosłość nie zaczyna się wtedy, gdy wszystko mamy pod kontrolą. Zaczyna się wtedy, gdy potrafimy być po swojej stronie.