Lęk wysokofunkcjonujący. Dlaczego nie potrafię odpocząć, choć wszystko jest pod kontrolą?

Lęk wysokofunkcjonujący to popularne określenie doświadczenia osoby, która dobrze radzi sobie w codziennym życiu, a jednocześnie zmaga się z przewlekłym napięciem, zamartwianiem się i trudnością w odpoczywaniu.

Nie jest to jednostka chorobowa ani diagnoza, którą może postawić lekarz czy psychoterapeuta. To raczej próba opisania sytuacji, w której wysoka odpowiedzialność, skuteczność i zaangażowanie współistnieją z wewnętrznym niepokojem.

Można prowadzić firmę, zarządzać zespołem, wychowywać dzieci, realizować kolejne cele i jednocześnie mieć poczucie, że nie wolno stracić czujności nawet na chwilę.

Większość z nas doświadcza stresu. Są jednak osoby, które niemal stale funkcjonują w trybie gotowości. Przewidują problemy, zanim się pojawią. Przygotowują plan awaryjny. Dbają o innych. Pilnują terminów. Pamiętają o szczegółach.

To cechy, które często pomagają w życiu. Trudność pojawia się wtedy, gdy za tą sprawnością stoi nie tyle spokój, ile obawa przed błędem, oceną, odrzuceniem albo utratą kontroli.

Sama czujność nie jest problemem. Dzięki niej przygotowujemy się do egzaminów, zabezpieczamy firmę przed ryzykiem i dbamy o bezpieczeństwo bliskich. Problem pojawia się wtedy, gdy organizm nie potrafi odróżnić realnego zagrożenia od zwykłej niepewności.

Ten sposób funkcjonowania może działać przez wiele lat. Czasem nawet przynosi dobre wyniki zawodowe. Pozwala być osobą, na której wszyscy mogą polegać. Cena staje się widoczna później. Najczęściej płaci się ją snem, ciałem i relacjami. Pojawiają się:

• trudności z zasypianiem,
• częste wybudzanie się w nocy,
• przewlekłe zmęczenie mimo snu,
• napięcie mięśni karku, ramion lub szczęki,
• rozdrażnienie,
• poczucie ciągłego pośpiechu,
• trudność z byciem naprawdę obecnym.

Niektóre osoby mówią: „Cały czas czuję zmęczenie”, „Nie pamiętam już, jak wygląda prawdziwy odpoczynek”, „Nawet gdy wszystko jest dobrze, czekam na moment, kiedy coś się popsuje”.

Każda historia jest inna. Czasami w domu rodzinnym nie było wiele miejsca na błędy. Czasami odpowiedzialność przyszła bardzo wcześnie. Czasami doświadczenie krytyki nauczyło, że trzeba być przygotowanym na wszystko. Bywa również, że człowiek dorastał w nieprzewidywalnym otoczeniu i nauczył się, że czujność zwiększa szanse na bezpieczeństwo.

W takich warunkach wewnętrzna latarnia była potrzebna. Pomagała szybciej zauważać zagrożenia. Chroniła. Pozwalała się dostosować.

Problem polega na tym, że psychika nie zawsze zauważa, kiedy sytuacja się zmienia. Latarnia świeci dalej tak, jakby sztorm wciąż trwał.

Warto pamiętać, że lęk wysokofunkcjonujący nie jest rozpoznaniem medycznym. Niektóre osoby używające tego określenia spełniają kryteria zaburzeń lękowych, a inne nie. Dlatego ważniejsze od samej etykiety jest pytanie: jaką cenę płacę za sposób, w jaki funkcjonuję?

Jeżeli napięcie pomaga Ci działać, ale jednocześnie odbiera sen, spokój lub bliskość w relacjach, warto potraktować to jako ważny sygnał.

W terapii Gestalt nie zaczynamy od walki z lękiem. Najpierw próbujemy go zrozumieć. Sprawdzamy:

• kiedy pojawia się napięcie,
• co dzieje się wtedy w ciele,
• jakie myśli uruchamiają czujność,
• przed czym chroni potrzeba kontroli,
• jak działa Twoja wewnętrzna latarnia.

Celem nie jest zgaszenie latarni. Dzięki niej wiele osób osiągnęło bardzo dużo. Zbudowało kariery, firmy, rodziny i ważne relacje. Próbujemy raczej sprawdzić, czy naprawdę musi świecić z taką samą siłą przez całą dobę. Czy każda sytuacja wymaga alarmu. Czy każde niedopatrzenie oznacza zagrożenie. Czy można zacząć odróżniać sztorm od spokojnego morza.

Przyglądamy się również temu, skąd wziął się przymus niezawodności. Wracamy do przeszłości nie po to, żeby ją rozpamiętywać, ale po to, żeby przestała zarządzać teraźniejszością.

Korzystam także z elementów pracy z ciałem i uważności na to, co dzieje się tu i teraz. Często to właśnie organizm pierwszy pokazuje, że wewnętrzna latarnia od dawna pracuje bez przerwy.