Wiedza

Nadodpowiedzialność: dlaczego czuję się odpowiedzialny lub odpowiedzialna za wszystkich?

Są osoby, które czują się odpowiedzialne za wszystkich. Pamiętają, łagodzą, naprawiają, przewidują. Nadodpowiedzialność wygląda jak troska, ale z czasem ciąży im samym i ich bliskim.

Wiedza

9 minut czytania

Wprowadzenie

Za brata, który znowu nie zapłacił rachunku. Za projekt, który nie był ich. Za nastrój mamy. Za cudze decyzje.

W gabinecie brzmi to tak: „On śpi spokojnie, a ja leżę do trzeciej i liczę, czy dam radę mu pomóc.” „Jak w zespole coś nie wyjdzie, czuję, że to moja wina.” „Mama jest smutna od tygodnia, więc dzwonię codziennie i wymyślam, czym ją rozweselić.”

Tak brzmi nadodpowiedzialność, czyli branie na siebie spraw, emocji i decyzji, które należą do innych dorosłych. Nie jest to diagnoza. Z zewnątrz wygląda raczej na dojrzałość, a odpowiedzialność jest dobrą cechą. Z czasem jednak jej granica przesuwa się coraz dalej: od własnych spraw do spraw bliskich, ich nastrojów i decyzji.

W tym tekście przyglądam się temu, czym nadodpowiedzialność różni się od troski i skąd się bierze. Wyjaśniam, jak może wyglądać w pracy, w rodzinie i w związku. Piszę też o tym, jak zacząć oddawać innym to, co należy do nich.

Czym nadodpowiedzialność różni się od odpowiedzialności?

Odpowiedzialność ma swój koniec, a nadodpowiedzialność go nie ma. Kiedy odpowiadasz za swoje, robisz to, co do Ciebie należy, i możesz odłożyć sprawę. Przy nadodpowiedzialności nawet po zrobieniu wszystkiego zostaje niepokój, czy to na pewno dość.

Przyjaciel opowiada, że źle mu w pracy. Odpowiedzialność to wysłuchanie go i pytanie, czego potrzebuje. Nadodpowiedzialność to siedzenie o jedenastej wieczorem nad jego CV i złość, kiedy po tygodniu nadal nie wysłał żadnej aplikacji. Odpowiedzialność pyta: co mogę zrobić? Nadodpowiedzialność pyta: co muszę zrobić, żeby on nie cierpiał?

Odpowiedzialność wybierasz. Nadodpowiedzialność zwykle wybiera Ciebie. Odruch pojawia się, zanim sprawdzisz, czy chcesz, czy masz siłę i czy ktoś w ogóle o to prosił.

Za co naprawdę odpowiadam? Mapa życiowej odpowiedzialności

Na sesjach sprawdzamy granicę tego, za co odpowiadasz, ćwiczeniem, które nazywam mapą życiowej odpowiedzialności.

Weź kartkę i wypisz wszystko, czym w ostatnich dniach zajmowała się Twoja głowa. Także troski: że kolega nie zdąży z raportem, że tata nie zapisał się do lekarza. Przy każdej sprawie zapytaj:

  • czyja to jest sprawa,
  • czy ktoś prosił mnie o pomoc,
  • co się stanie, jeśli tym razem się tym nie zajmę,
  • czy chcę to nieść, czy czuję, że muszę.

Mapa nie służy do wykreślenia bliskich. Różnica polega na tym, czy pomoc jest Twoją decyzją, czy odruchem, z którego nie da się wycofać.

Osoby, które robią to ćwiczenie, często dziwią się, jak mała część mapy dotyczy ich samych. „Wszystko tu jest o innych. Gdzie jestem ja?”

Czy odpowiadam za to, co czują i postanawiają inni dorośli?

Nie. Odpowiadasz za to, co mówisz i jak to robisz, ale nie za to, co druga dorosła osoba poczuje i postanowi. W gabinecie słyszę raczej: „Powiedziałem mamie, że nie przyjadę na święta, i teraz jest jej przykro. Czyli zrobiłem coś złego.” Albo: „Odradzałam mu ten kredyt. Wziął go, a teraz to ja nie śpię.”

Czyjś smutek po Twojej odmowie nie dowodzi, że odmowa była zła. To jego uczucie i ma prawo się pojawić. Dorosły człowiek może też wybrać inaczej, niż sobie życzysz. Możesz go ostrzec i powiedzieć, że się martwisz. Nie możesz przeżyć za niego jego życia.

Czasem cudze rozczarowanie boli jak wyrok. Temu lękowi przyglądam się w tekście o tym, dlaczego tak bardzo boimy się rozczarować innych.

Dlaczego w pracy wszystko jest na mojej głowie?

Często dlatego, że ktoś raz po raz łapie to, co upuszczają inni, a zespół szybko się do tego przyzwyczaja. Nadodpowiedzialność łatwo wtedy pomylić z profesjonalizmem. To Ty:

  • poprawiasz w nocy cudzą prezentację, bo „klient nie może tego zobaczyć w takiej formie”,
  • pamiętasz o terminach całego zespołu,
  • odpisujesz na maile na urlopie, bo inaczej coś stanie,
  • czujesz wstyd, kiedy sypie się projekt kolegi albo koleżanki.

Klienci mówią: „Szybciej zrobię to w pojedynkę, niż będę tłumaczyć.” „Jak ja nie zrobię, to nikt nie zrobi.” Za pierwszym razem to prawda. Po roku cała wiedza o projekcie jest w jednej głowie, a urlop przestaje być możliwy.

Im więcej łapiesz, tym mniej inni muszą uważać. Często idzie z tym trudność w proszeniu o pomoc, bo oddanie zadania wydaje się przyznaniem do porażki.

Dlaczego w rodzinie to zawsze ja?

Bo role w rodzinie pochodzenia ustalają się wcześnie i trzymają się długo. Można mieć czterdzieści lat i własną firmę, a w rodzinnym domu nadal być osobą, która dzwoni do lekarza w sprawie babci i pilnuje, żeby święta się udały.

Klienci opowiadają: „Jestem najstarszy, więc to ja godzę tatę z siostrą.” „Mama mówi, że tylko na mnie może liczyć. Kiedyś to było miłe. Dzisiaj czuję ciężar w klatce piersiowej, kiedy widzę jej numer.”

Ta rola daje miejsce w rodzinie i uznanie, a wyjście z niej może wyglądać jak zdrada. Rodzina może zareagować na zmianę niepokojem nie dlatego, że zmiana jest zła, ale dlatego, że jest nowa.

Czym jest parentyfikacja?

Parentyfikacja to odwrócenie ról w rodzinie: dziecko przejmuje zadania albo troski, które należą do dorosłych. Wiele historii nadodpowiedzialności zaczyna się właśnie tu.

Pomaganie w domu nie jest niczym złym. Dziecko może zmywać naczynia albo wspierać rodzica w czasie choroby. Głębszy ślad zostawia pomoc, która trwa latami, przekracza siły dziecka i której nikt nie widzi.

Bywa też parentyfikacja emocjonalna. Dziecko staje się powiernikiem rodzica. Może:

  • słuchać o jego małżeństwie i kłótniach,
  • wiedzieć o długach, zanim nauczy się tabliczki mnożenia,
  • odkładać własne kłopoty, bo „mama ma już dość na głowie”.

Po latach brzmi to tak: „Od dziesiątego roku życia byłam dla mamy przyjaciółką. Do dziś nie umiem być po prostu córką.”

Za taką sytuacją rzadko stoi zła wola. Często rodzic był chory, w żałobie albo przeciążony. Dziecko, które wcześnie stało się dorosłym, często nie przestaje nim być, nawet gdy nikt już tego nie wymaga.

Co nadodpowiedzialność robi ze związkiem i z bliskimi?

W związku zaczyna się zwykle od troski. Pamiętasz o urodzinach teściowej, o dentyście i o rachunkach. Po kilku latach jedna osoba planuje i pilnuje, a druga robi to coraz rzadziej. Nie zawsze z lenistwa. Czasem każda jej próba była poprawiana.

Pojawia się złość: „Dlaczego wszystko jest na mojej głowie?” A z drugiej strony: „Przecież i tak zrobisz to po swojemu.” Jedna osoba staje się opiekunem, a druga podopiecznym. Opiekun jest zmęczony i samotny. Podopieczny czuje się kontrolowany albo niepotrzebny.

Nadodpowiedzialność odbiera bliskim sprawczość, czyli doświadczenie, że ich działanie ma znaczenie. Kiedy regularnie robisz coś za kogoś, przekazujesz mu po cichu wiadomość: „Nie poradzisz sobie.” Partner, za którego ktoś pamięta, nie musi pamiętać.

Nadodpowiedzialność odbiera też prawo do błędu, a błąd bywa dobrym nauczycielem. Bliscy albo się buntują, albo przyjmują rolę bezradnych. Osoba, która niesie za dużo, zostaje z poczuciem, że nikt jej nie pomaga.

„Kiedy robię coś za kogoś, zabieram mu też szansę, żeby zrobił to po swojemu.”

Jak przestać brać odpowiedzialność za wszystkich?

Zwykle nie jednym postanowieniem, tylko małymi próbami w codziennych sytuacjach. Można zacząć od języka. Proponuję czasem, żeby zamienić „muszę” na „wybieram” i posłuchać, jak to brzmi. „Muszę dzwonić do mamy codziennie” zmienia się w „Wybieram dzwonienie do mamy codziennie”.

Czasem to zdanie się zgadza i przestaje ciążyć. Czasem coś w środku protestuje i wtedy wiadomo, gdzie szukać. Inne małe kroki, które mogą pomóc:

  • zapytać, czego ktoś potrzebuje, zanim zaproponujesz rozwiązanie,
  • odczekać dzień, zanim zgłosisz się do cudzej sprawy,
  • oddać jedno zadanie i nie poprawiać go po kimś,
  • wytrzymać niepokój, kiedy ktoś robi coś wolniej albo po swojemu.

Niepokój przy tych krokach nie znaczy, że robisz coś źle. Odruch, który chronił przez lata, nie znika po jednej rozmowie.

Jak pracujemy z nadodpowiedzialnością w terapii Gestalt?

W Gestalcie odpowiedzialność rozumiemy jako zdolność odpowiadania na to, co dzieje się we mnie: co czuję, czego chcę i co z tym robię. Nie jako ciężar czy winę.

Przy nadodpowiedzialności łatwo mieszkać bardziej w cudzej skórze niż we własnej. Jeden z klientów ujął to tak: „Nie wiem, co czuję. Wiem za to, co czuje każdy w tym pokoju.”

Często zaczynamy od tego, co dzieje się między nami. Od zauważenia, że na początku sesji pytasz, czy nie jestem zmęczona. Że mówisz: „Przepraszam, że znowu tylko o sobie.” Że szybko wypełniasz ciszę, żeby nie było niezręcznie. Możemy się przy tym zatrzymać.

Pracujemy też na sytuacjach z ostatnich dni. Na tym, co się dzieje, kiedy siostra dzwoni z kolejnym kłopotem, a Ty zamiast go rozwiązywać pytasz: „Czego ode mnie teraz potrzebujesz?”

Celem nie jest obojętność ani porzucenie obowiązków. Celem jest odzyskanie wyboru: co naprawdę chcesz nieść, a co możesz oddać tym, do których należy.

Kiedy nie zwlekać

Jeśli ciężar, który niesiesz, łączy się z poczuciem beznadziei albo pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, nie odkładaj szukania pomocy do planowanej wizyty. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia zadzwoń pod numer 112. Całodobowo i bezpłatnie działają Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym, telefon 800 70 2222, i Kryzysowy Telefon Zaufania 116 123.

Na koniec

Nadodpowiedzialność rzadko bierze się z chęci rządzenia innymi. Częściej z troski, z lęku o bliskich i z dawnej lekcji, że jeśli Ty tego nie zrobisz, nikt nie zrobi. Kiedyś tak mogło być.

Dziś możesz sprawdzić, czy nadal tak jest. Czy ludzie wokół naprawdę sobie nie poradzą. Czy może poradzą sobie inaczej, wolniej, po swojemu.

Nadodpowiedzialność mówi: „Jeśli odpuszczę, wszystko się rozpadnie.” Odpowiedzialność mówi: „Robię swoje. Resztę mogę oddać.”

Odpowiadać za siebie to dużo. Często wystarczająco dużo.

O autorce

Anna Wyganowska-Błażejewska, psychoterapeutka Gestalt, siedzi w fotelu w gabinecie z książką w dłoni i uśmiecha się

Anna Wyganowska-Błażejewska

certyfikowana psychoterapeutka Gestalt, członkini PTPG

Absolwentka czteroletniej Szkoły Psychoterapii Gestalt w Warszawie. Pracę poddaje regularnej superwizji u certyfikowanych superwizorów w nurcie Gestalt oraz psychotraumatologii. Gabinet na Mokotowie w Warszawie, sesje także online.

Więcej o mnie

Źródła

  • Frederick Perls, „Gestalt Therapy Verbatim”, Real People Press, Lafayette 1969: odpowiedzialność jako zdolność odpowiadania (response-ability).
  • Ivan Boszormenyi-Nagy, Geraldine M. Spark, „Invisible Loyalties: Reciprocity in Intergenerational Family Therapy”, Harper & Row, Hagerstown 1973: parentyfikacja.
  • Katarzyna Schier, „Dorosłe dzieci. Psychologiczna problematyka odwrócenia ról w rodzinie”, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2015.
  • Gregory J. Jurkovic, „Lost Childhoods: The Plight of the Parentified Child”, Brunner/Mazel, Nowy Jork 1997: rozróżnienie parentyfikacji adaptacyjnej i destrukcyjnej.
  • Telefony pomocy: 112, Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym 800 70 2222 (centrumwsparcia.pl) i Kryzysowy Telefon Zaufania 116 123 (116sos.pl), oba całodobowo i bezpłatnie.

Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ani diagnozy. Diagnozę stawia specjalista po rozmowie z osobą, która sama zgłasza się po pomoc.

Pytania i odpowiedzi

O co pytają najczęściej

Nadodpowiedzialność to branie na siebie spraw, emocji i decyzji, które należą do innych dorosłych. To potoczne określenie, a nie diagnoza. Osoba nadodpowiedzialna czuje, że musi pilnować, naprawiać i przewidywać za innych, nawet gdy nikt jej o to nie prosi.

Odpowiedzialność obejmuje Twoje słowa, decyzje i działania, ma swój koniec i zostawia wybór. Nadodpowiedzialność rozciąga się na to, co należy do innych, i działa jak przymus. Trudno się z niej wycofać, nawet gdy brakuje sił albo nikt nie prosił o pomoc.

Nie za same emocje. Odpowiadasz za to, co mówisz i robisz, ale to, co druga dorosła osoba poczuje, należy do niej. Możesz ją wspierać i być blisko, ale nie przeżyjesz za nią jej smutku ani złości.

Często z dzieciństwa, w którym trzeba było wcześnie zadbać o dorosłych albo o atmosferę w domu. Takie odwrócenie ról nazywa się parentyfikacją. Nadodpowiedzialność podtrzymuje też otoczenie: w pracy, w związku i w rodzinie ludzie szybko przyzwyczajają się do osoby, która wszystko załatwi.

Zwykle nie jednym postanowieniem, tylko małymi próbami. Może pomóc pytanie, czego ktoś potrzebuje, zamiast gotowego rozwiązania, oddanie jednego zadania i wytrzymanie niepokoju, gdy ktoś robi coś po swojemu. W terapii można też sprawdzić, skąd ten odruch się wziął.

Napisz do mnie

Jeśli w tym tekście widzisz siebie

Nie musisz umieć tego nazwać ani przygotować opowieści. Wystarczy kilka słów o tym, co się dzieje. Odpisuję zwykle w ciągu 24 godzin. Możesz też od razu wybrać termin pierwszej konsultacji.

Umów wizytę

Numer zostaw tylko wtedy, gdy wolisz, żebym oddzwoniła. Odpisuję zwykle mailem.

Jak wolisz się spotykać?

Zmiana jest możliwa.

Zapraszam do doświadczenia tu i teraz.

Pierwsza konsultacja

Nie musisz mieć pewności, żeby zacząć rozmowę.

Pierwsza konsultacja ma na celu wzajemne poznanie się. Stacjonarnie na Mokotowie albo online.